Bộ Khoa học và Công nghệ vừa chính thức ban hành khung hướng dẫn toàn diện về liêm chính khoa học. Quy định mới thiết lập những chế tài nghiêm khắc đối với các cá nhân sai phạm, bao gồm việc đình chỉ quyền chủ trì và tham gia các đề tài nghiên cứu có thời hạn hoặc thậm chí tước quyền vô thời hạn đối với các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.
Quyết định số 2557 do Bộ Khoa học và Công nghệ ấn định về việc thực thi các tiêu chuẩn liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ đã chính thức có hiệu lực từ ngày 25/5. Đây là văn bản nền tảng giúp các cơ quan tài trợ tài chính, các viện nghiên cứu và tổ chức công nghệ xây dựng bộ quy tắc ứng xử nội bộ phù hợp với đặc thù riêng.
Theo văn bản này, liêm chính khoa học được hiểu là hệ thống các yêu cầu khắt khe về tính ngay thẳng, trung thực, tinh thần trách nhiệm, sự công bằng và minh bạch của người làm nghiên cứu xuyên suốt chuỗi quy trình thực hiện công trình. Quy định chỉ rõ các hành vi cấu thành vi phạm đặc biệt nghiêm trọng bao gồm:
Ngụy tạo và giả mạo tài nguyên: Tự ý tạo ra hoặc chỉnh sửa sai lệch các số liệu, dữ liệu và hình ảnh nghiên cứu.
Hành vi đạo văn: Sử dụng các phát kiến, dữ liệu, sản phẩm trí tuệ hoặc sao chép văn bản, hình ảnh trong các tác phẩm đã được bảo hộ của người khác (hoặc của chính mình) mà không tiến hành trích dẫn nguồn một cách trung thực và đầy đủ. Tùy thuộc vào đặc thù chuyên ngành, các tổ chức được phép tự thiết lập tỷ lệ trùng lặp dữ liệu cho phép trong các báo cáo công bố.
Gian lận quyền tác giả: Hành vi "đứng tên hộ", ghi nhận danh sách tác giả không đúng với đóng góp thực tế hoặc cố ý loại bỏ tên của những cộng sự trực tiếp tham gia xây dựng công trình.
Che giấu lợi ích: Không minh bạch về các xung đột lợi ích phát sinh hoặc cố tình làm sai lệch bản chất cốt lõi của đề tài nghiên cứu.
Phòng thí nghiệm bán dẫn tại TP HCM, tháng 12/2024. Ảnh: Quỳnh Trần
Đón đầu sự bùng nổ của công nghệ, khung hướng dẫn mới đã lần đầu tiên đưa ra các quy tắc ứng xử pháp lý đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động học thuật:
Hàng rào giới hạn công nghệ: Nghiêm cấm hoàn toàn việc dùng AI để tự sinh dữ liệu, hình ảnh minh họa hoặc các tài liệu tham khảo giả mạo. Các nội dung do AI tạo ra nhưng chưa qua kiểm chứng thực tế không được phép sử dụng làm nguồn trích dẫn.
Trách nhiệm khai báo minh bạch: Khi xuất bản công trình, nhóm tác giả bắt buộc phải công khai rõ ràng tên công cụ, phiên bản phần mềm và phạm vi, mức độ can thiệp của AI trong suốt quá trình triển khai. Phải bóc tách và chỉ rõ phần nội dung nào được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo.
Chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý: Quy định nhấn mạnh AI chỉ đóng vai trò là một công cụ hỗ trợ kỹ thuật đơn thuần. Con người (người sử dụng công nghệ) là chủ thể duy nhất phải chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất đối với tính chính xác của mọi thông tin và sản phẩm đầu ra.
Căn cứ vào tính chất, quy mô và mức độ hệ lụy của hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, cá nhân sai phạm sẽ phải đối mặt với các hình thức kỷ luật đồng bộ trên nhiều phương diện:
Chế tài học thuật: Buộc phải thực hiện cải chính thông tin, đưa ra lời xin lỗi công khai và thực hiện rút bỏ hoàn toàn các bài báo, ấn phẩm lỗi ra khỏi hệ thống các tạp chí chuyên ngành hoặc kỷ yếu hội thảo.
Chế tài tài chính: Thu hồi triệt để nguồn kinh phí nghiên cứu đã cấp phát. Cá nhân hoặc nhóm nghiên cứu có nghĩa vụ hoàn trả toàn bộ số tiền đã nhận từ ngân sách có liên quan đến sản phẩm vi phạm sau khi bài báo bị rút hoặc có kết luận sai phạm chính thức.
Chế tài quản lý: Đình chỉ quyền chủ trì các nhiệm vụ khoa học công nghệ đang thực hiện. Cơ quan quản lý sẽ từ chối quyền đăng ký chủ trì hoặc tham gia vào các đề tài nghiên cứu mới trong một thời hạn nhất định, hoặc cấm vô thời hạn đối với những trường hợp để lại hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Song song đó, các giải thưởng khoa học, danh hiệu và kết quả nghiệm thu liên quan đến công trình cũng sẽ bị hủy bỏ.
Công khai danh tính: Thông tin chi tiết của người vi phạm (bao gồm họ tên, đơn vị công tác, chi tiết hành vi sai phạm và hình thức xử lý) sẽ được cập nhật công khai trên nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.
Để đảm bảo tính khách quan và ngăn chặn tình trạng lạm dụng quyền lực trong môi trường học thuật, Bộ Khoa học và Công nghệ đã thiết lập quy trình thẩm định đa tầng nhằm bảo vệ tuyệt đối danh tính của người tố cáo lẫn người bị cáo buộc trong suốt giai đoạn điều tra sơ bộ. Việc thành lập hội đồng tư vấn gồm các chuyên gia độc lập là bắt buộc trước khi đưa ra phán quyết cuối cùng, đảm bảo người bị cáo buộc được quyền giải trình và khiếu nại theo đúng pháp luật.