Đầu năm 2022, một chuyến bay đến Denver (Mỹ) bất ngờ mất tín hiệu GPS, buộc phi công phải quay về phương thức dẫn đường dự phòng. Tám tháng sau, kịch bản tương tự lặp lại tại sân bay Dallas-Fort Worth, khiến không lưu rối loạn suốt hai ngày. Những sự cố này không phải ngẫu nhiên, mà là hồi chuông cảnh báo về sự tổn thương của hệ thống định vị mà cả thế giới đang phụ thuộc.
Theo Reuters, tình trạng GPS bị can thiệp đang có xu hướng tăng mạnh. Báo cáo từ OpsGroup cho thấy một con số giật mình: Nếu tháng 1/2024 chỉ có khoảng 300 chuyến bay mỗi ngày bị ảnh hưởng bởi nhiễu GPS, thì đến tháng 12/2024, con số này đã vọt lên 1.500 chuyến/ngày. Steve Jangelis, đại diện Hiệp hội Phi công hàng không Mỹ, gọi đây là "rủi ro tiềm ẩn nguy hiểm nhất" bởi phi hành đoàn hoàn toàn bị "che mắt", không hề có đèn báo động khi hệ thống bị giả mạo tọa độ.
GPS không chỉ giúp chúng ta tìm đường. Ở tầng sâu hơn, nó đóng vai trò đồng bộ hóa thời gian (Time Synchronization) cho kỷ nguyên kỹ thuật số.
Ngành điện: Dùng GPS để điều phối lưới điện, phân phối năng lượng chính xác trong giờ cao điểm.
Viễn thông: Các trạm phát sóng di động dựa vào đồng hồ GPS để gửi gói dữ liệu đúng lúc, tránh nghẽn mạng.
Tài chính: Mọi giao dịch ngân hàng, chứng khoán đều cần dấu thời gian (timestamp) chính xác tuyệt đối từ vệ tinh để xác thực.
Chuyên gia Todd Harrison từ American Enterprise Institute nhận định: "Hệ thống này ban đầu không được thiết kế để chống lại nhiều mối đe dọa như hiện tại". Một cuộc tấn công quy mô lớn vào GPS có thể khiến nền kinh tế tê liệt ngay lập tức.
Minh họa hệ thống GPS có thể đối mặt nguy cơ tấn công. Ảnh: GeminiAI
Nguyên nhân cốt lõi nằm ở vật lý. Các vệ tinh GPS bay ở độ cao hơn 20.000 km so với Trái Đất. Khi tín hiệu truyền xuống mặt đất, nó trở nên cực kỳ yếu. Kẻ xấu chỉ cần một thiết bị phát sóng gây nhiễu (jammer) với công suất nhỏ là có thể "át vía" tín hiệu vệ tinh, hoặc tinh vi hơn là dùng thiết bị giả mạo (spoofer) để đánh lừa máy thu rằng nó đang ở một vị trí khác.
Trong bối cảnh xung đột địa chính trị leo thang tại Đông Âu và Trung Đông, việc gây nhiễu GPS để chống lại tên lửa và UAV đã trở thành "chuyện thường ngày", nhưng hệ quả là hàng ngàn chuyến bay dân sự bị vạ lây.
Trước nguy cơ an ninh quốc gia, Lầu Năm Góc đang nỗ lực hiện đại hóa bằng việc phóng các vệ tinh GPS III mới với khả năng phát sóng tín hiệu quân sự mạnh hơn (M-Code) và sử dụng công nghệ "chùm tia điểm" (spot beams) của Lockheed Martin để chống nhiễu.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng chỉ nâng cấp là chưa đủ. Michael Griffin, cựu Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Mỹ, nhấn mạnh sự cần thiết của một hệ thống dự phòng (Backup PNT). Một khảo sát của NextNav cũng chỉ ra rằng hơn 80% người dân ủng hộ việc xây dựng hệ thống định vị bổ sung để đảm bảo an ninh công cộng và khả năng cạnh tranh toàn cầu, tránh việc "bỏ tất cả trứng vào một giỏ".