Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang đặt hệ thống giáo dục đại học toàn cầu trước một cuộc cải cách triệt để. Tại sự kiện công nghệ South Summit 2026 diễn ra từ ngày 3-5/6 tại Madrid (Tây Ban Nha), bà Rafif Srour – Phó hiệu trưởng Trường Khoa học và Công nghệ (Đại học IE) – nhận định rằng cảm xúc chủ đạo của thế hệ trẻ hiện nay đối với công nghệ không phải là sự sợ hãi, mà là tính "bất định". Để không tụt hậu, môi trường học thuật bắt buộc phải chuyển dịch từ tư duy truyền đạt kiến thức sang củng cố những năng lực tư duy có chiều sâu.
Bà Rafif Srour, Phó hiệu trưởng Trường Khoa học và Công nghệ - Đại học IE (Tây Ban Nha). Ảnh: NVCC
Khảo sát thực tế tại môi trường học thuật cho thấy mức độ lo lắng và kỳ vọng của sinh viên đối với tương lai nghề nghiệp có sự phân hóa rõ rệt theo từng chặng đường học tập:
Nhóm sinh viên năm nhất: Thể hiện sự hào hứng lớn và nhìn nhận AI như một công cụ mang tính trao quyền, mở ra nhiều cơ hội mới. Tuy nhiên, do các chatbot có khả năng trả lời lập tức, nhóm này có xu hướng đánh thấp tầm quan trọng của các bộ môn nền tảng như toán học, thống kê và tư duy thuật toán. Điều này đặt ra thách thức lớn cho nhà trường trong việc định hướng lại vai trò cốt lõi của kiến thức nền tảng.
Nhóm sinh viên chuẩn bị tốt nghiệp: Đây là đối tượng phải đối diện với mức độ áp lực và lo lắng cao nhất. Làn sóng tối ưu hóa bằng công nghệ khiến thị trường tuyển dụng ở phân khúc mới vào nghề (entry-level) trở nên khốc liệt hơn bao giờ hết. Sinh viên liên tục đặt câu hỏi về cách thức sự nghiệp của mình sẽ dịch chuyển như thế nào trong một nền kinh tế do AI dẫn dắt.
Trước tốc độ xoay trục của nền kinh tế số, việc tiếp tục giảng dạy theo mô hình của 5 năm trước đã trở nên hoàn toàn phi thực tế. Tuy nhiên, việc vội vàng mở ngành ứng dụng ngắn hạn mà thiếu chiều sâu kỹ thuật là một sai lầm phổ biến của nhiều trường đại học.
Một hệ thống giáo dục bền vững không thể chỉ dạy học sinh cách gọi lệnh hay sử dụng các ứng dụng đang "hot" trên bề mặt. Hạ tầng đào tạo cốt lõi phải được xây dựng nghiêm ngặt dựa trên nền tảng của khoa học máy tính, toán học, thống kê, kỹ thuật hệ thống và tư duy thuật toán. Việc củng cố các bộ môn này đồng thời tích hợp chiến lược kỹ thuật AI (AI engineering) mới là giải pháp kiến tạo thế hệ nhân sự chất lượng cao.
Bà Rafif Srour bày tỏ mối quan ngại sâu sắc về nguy cơ xuất hiện một "khoảng trống chuyên môn" trong tương lai. Khi các quy trình entry-level cơ bản bị tự động hóa hoàn toàn, nhân sự trẻ sẽ mất đi cơ hội cọ xát thực tế để xây dựng trực giác nghề nghiệp và phát triển chiều sâu kỹ thuật từ những bước thô sơ nhất. Nhiều lãnh đạo doanh nghiệp lớn cũng bắt đầu e ngại về viễn cảnh thiếu hụt nghiêm trọng những kỹ sư thực sự hiểu bản chất của hệ thống nền tảng. Giải pháp sống còn lúc này là phải thắt chặt sợi dây liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp thông qua các phòng lab, dự án ứng dụng và chương trình thực tập sớm.
Bà Rafif Srour tại sự kiện South Summit 2026, diễn ra ngày 3-5/6 ở Madrid.
Trong kỷ nguyên các mô hình ngôn ngữ lớn có khả năng tự sản xuất mã nguồn vượt trội hơn cả các lập trình viên cơ bản, vai trò của con người bắt buộc phải dịch chuyển sang một phân khúc cao cấp hơn.
Coding không biến mất mà thay đổi bản chất: Kỹ năng lập trình tương lai sẽ giảm bớt việc tự gõ từng dòng lệnh cơ học. Thay vào đó, kỹ sư sẽ đóng vai trò giám sát, điều phối, xử lý lỗi, tối ưu hóa và đánh giá một cách phản biện các giải pháp do hệ thống thông minh đề xuất. Người thành công là người biết kết hợp hiểu biết kỹ thuật với tư duy chiến lược và năng lực liên ngành.
Ba trụ cột thay đổi nếu thiết kế trường đại học từ đầu:
Thay đổi căn bản hệ thống đánh giá: Loại bỏ mô hình truyền thống phụ thuộc vào ghi nhớ và bài thi tiêu chuẩn hóa. Thay vào đó là đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong điều kiện bất định.
Phương pháp giảng dạy liên ngành: Thiết kế chương trình xoay quanh việc học theo dự án (project-based) và ứng dụng thực tế ngay từ ngày đầu tiên.
Tích hợp sâu doanh nghiệp: Kết nối trực tiếp hoạt động nghiên cứu của giảng viên và sinh viên với tốc độ thay đổi liên tục của thị trường.
Đánh giá về tiềm năng của các quốc gia có lực lượng lao động trẻ và đam mê công nghệ như Việt Nam, chuyên gia Đại học IE chỉ ra những lợi thế chiến lược có thể giúp bứt phá trong cuộc đua AI toàn cầu:
Tính linh hoạt của hệ sinh thái mới: Các thị trường mới nổi không bị ràng buộc bởi các cấu trúc tổ chức phân mảnh, quy trình cũ kỹ hay các hệ thống hạ tầng công nghệ lỗi thời đã tồn tại hàng chục năm tại các nước phát triển.
Khả năng triển khai hệ thống AI-native: Nhờ xuất phát sau, các doanh nghiệp có cơ hội thiết kế và vận hành các hệ thống được định hình bằng AI ngay từ cốt lõi ban đầu. Sự linh hoạt này mở ra khả năng "nhảy cóc" qua các giai đoạn phát triển công nghệ truyền thống.
Lợi thế về mặt văn hóa: Dân số trẻ tại các nền kinh tế mới nổi sở hữu khả năng thích nghi cực cao, tinh thần khởi nghiệp mạnh mẽ và động lực tự thân lớn. Khi được tiếp cận với hạ tầng số và nguồn tri thức toàn cầu, tinh thần muốn vươn lên này sẽ trở thành động lực quan trọng nhất để kiến tạo các đổi mới sáng tạo tốc độ cao.