Cuộc đua trí tuệ nhân tạo toàn cầu đang chứng kiến một bước ngoặt mang tính chiến lược về mặt nhân sự. Thay vì duy trì sự phân chia rõ rệt trước đây – Mỹ tập trung xây dựng siêu AI cấp độ con người (AGI), còn Trung Quốc dồn lực cho các ứng dụng thực tiễn – ranh giới này đang nhanh chóng bị xóa nhòa. Sự lạc quan của thị trường nội địa cùng nguồn lực khổng lồ từ Bắc Kinh đang tạo thành lực hút mạnh mẽ, kéo hàng loạt bộ óc ưu tú từ Thung lũng Silicon về quê nhà lập nghiệp.
Làn sóng "di cư chất xám" ngược này ghi nhận sự tham gia của nhiều nhà khoa học cấp cao, những người từng nắm giữ vai trò chủ chốt tại các Big Tech Mỹ như OpenAI, Google DeepMind, Meta hay Nvidia:
Pan Zizheng (DeepSeek): Năm 2023, vị tiến sĩ khoa học máy tính này đã quyết định rời Nvidia ngay thời điểm công ty chạm mốc định giá 1.000 tỷ USD để gia nhập DeepSeek – một startup non trẻ tại Hàng Châu. Hiện tại, DeepSeek đã bùng nổ thành một thế lực AI phục vụ hàng triệu người dùng.
Yao Shunyu (Tencent): Cựu nhà nghiên cứu tại OpenAI hiện đã trở thành Nhà khoa học AI trưởng của tập đoàn Tencent với tham vọng thiết lập một tổ chức AGI lâu dài tại Trung Quốc.
Zhou Hao (Alibaba): Cựu chuyên gia Google, người đóng góp cốt lõi cho các dự án đình đám như Gemini 3 và Deep Research, đã được Alibaba tuyển dụng để dẫn dắt bộ phận nghiên cứu sau đào tạo cho dòng mô hình Qwen.
Wu Yonghui (ByteDance): Cựu Phó chủ tịch nghiên cứu tại Google DeepMind đã rời California để trở thành người đứng đầu bộ phận nghiên cứu tại ByteDance Seed, trực tiếp phát triển mô hình Seedance 2.0.
Yang Zhilin (Moonshot AI): Cựu nhân sự Meta AI và Google Brain đã trở về nước đồng sáng lập Moonshot AI vào năm 2023. Chatbot Kimi của công ty hiện là đối thủ cạnh tranh trực tiếp với ChatGPT nhờ khả năng xử lý ngữ cảnh dài và phát triển tác nhân thông minh.
Minh họa nhân lực AI từ Mỹ trở về Trung Quốc. Ảnh: Implicator
Các báo cáo thống kê từ các tổ chức uy tín quốc tế đều xác nhận xu hướng dịch chuyển mang tính cấu trúc này của lực lượng lao động chất lượng cao:
Tỷ lệ du học sinh quay về nước tăng vọt: Theo số liệu từ The Economist, năm 2019 chỉ có 12% nhà nghiên cứu AI gốc Trung Quốc có bằng sau đại học ở nước ngoài chọn trở về nước. Đến năm 2025, tỷ lệ này đã tăng mạnh lên 28%.
Tốc độ gia tăng nhân sự cấp cao: Dữ liệu tuyển dụng từ Financial Times chỉ ra có hơn 30 nhà nghiên cứu hàng đầu từ Mỹ trở lại Trung Quốc trong vòng 12 tháng (tăng vọt so với mức một chữ số của các năm trước). Riêng năm 2025, ít nhất 85 nhà khoa học có tiếng từ Mỹ đã đầu quân cho các viện nghiên cứu Trung Quốc.
Sự sa sút sức hút của Mỹ: Báo cáo đầu tháng 4 của Đại học Stanford ghi nhận số lượng học giả AI chuyển đến Mỹ đã giảm tới 89% so với năm 2017.
Vị thế đào tạo nội địa: Khảo sát của MacroPolo cho thấy người Trung Quốc hiện chiếm tỷ trọng áp đảo trong lực lượng nhân sự AI xuất sắc nhất thế giới. Năm 2024, có 38% nhà nghiên cứu AI hàng đầu toàn cầu được đào tạo cốt lõi tại Trung Quốc, tăng đáng kể so với mức 27% của năm 2017.
Sự thay đổi lựa chọn nghề nghiệp của các chuyên gia không đơn thuần là câu chuyện về thu nhập, mà phụ thuộc lớn vào môi trường học thuật và bối cảnh địa chính trị toàn cầu:
"Tôi không trở về để giúp Trung Quốc giành chiến thắng, mà vì nơi đây đã cung cấp những nguồn lực không bao giờ có thể có ở Mỹ." — Nhà khoa học trí tuệ nhân tạo thế giới Zhu Song-Chun chia sẻ khi rời Mỹ về thành lập Viện Trí tuệ nhân tạo tổng quát Bắc Kinh.
Rào cản tâm lý và tranh luận tại Mỹ: Trong khi các phòng thí nghiệm tại Mỹ đang vướng vào những cuộc tranh luận gay gắt về an toàn AI và các lời kêu gọi làm chậm tiến trình phát triển, các doanh nghiệp Trung Quốc lại duy trì tinh thần lạc quan và đẩy mạnh tốc độ thử nghiệm.
Chính sách thị thực khó lường: Chính sách nhập cư và quản lý cư trú phức tạp, biến động của Mỹ vô tình tạo động lực thúc đẩy các nhân tài gốc Á tìm kiếm các cơ hội ổn định hơn tại quê nhà.
Sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ chính phủ: Bắc Kinh đang không ngừng đổ nguồn vốn khổng lồ tài trợ cho các nghiên cứu khoa học cơ bản, biến môi trường nghiên cứu trong nước trở thành bệ phóng lý tưởng, giàu tài nguyên cho các mục tiêu công nghệ dài hạn.