Nghiên cứu mới công bố trên tạp chí Royal Society Open Science đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự hoàn thiện đến mức đáng kinh ngạc của trí tuệ nhân tạo. Các thuật toán Mạng đối nghịch tạo sinh (GAN) hiện nay hoạt động theo cơ chế hai giai đoạn liên tục tự hoàn thiện: tạo ảnh giả và tự kiểm tra tính chân thực. Quá trình lặp đi lặp lại này khiến các sản phẩm đầu ra đạt đến độ "cực thực" (hyperrealism).
Hệ quả là con người thường xuyên rơi vào bẫy tâm lý, tin rằng những khuôn mặt do AI tạo ra – vốn thường cân đối, làn da hoàn hảo – trông "thật" hơn cả những khuôn mặt người bằng xương bằng thịt với các khuyết điểm tự nhiên.
Để kiểm chứng mức độ tinh vi của AI, Katie Gray, phó giáo sư tâm lý tại Đại học Reading (Anh), đã thực hiện thí nghiệm trên hai nhóm đối tượng: người bình thường và nhóm "siêu nhận diện" (những người thuộc top 2% dân số có khả năng ghi nhớ và phân biệt khuôn mặt xuất sắc nhất).
Kết quả ở vòng đầu tiên (không qua đào tạo) gây sốc:
Nhóm người bình thường chỉ đoán đúng khoảng 30%.
Nhóm siêu nhận diện, dù có năng khiếu bẩm sinh, cũng chỉ đạt tỷ lệ chính xác 41%.
Đáng lo ngại hơn, tỷ lệ nhìn nhầm khuôn mặt thật thành ảnh giả ở cả hai nhóm đều rất cao (46% và 39%). Điều này chứng tỏ ranh giới thật - giả trên không gian số đã bị xóa nhòa.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng mở ra một hướng đi khả quan. Trong thí nghiệm thứ hai, các tình nguyện viên được tham gia một khóa huấn luyện cấp tốc kéo dài chỉ 5 phút. Nội dung tập trung vào việc nhận biết các lỗi kỹ thuật đặc trưng của AI như: đường chân tóc bất thường, răng mọc lệch, kết cấu da thiếu tự nhiên hoặc sự cân đối quá mức của khuôn mặt.
Kết quả cải thiện rõ rệt: Nhóm bình thường nâng tỷ lệ đoán đúng lên 51%, trong khi nhóm siêu nhận diện đạt tới 64%.
Bà Gray nhận định, mấu chốt của việc cải thiện này nằm ở sự thay đổi hành vi quan sát. Sau khi được huấn luyện, người tham gia có xu hướng chậm lại, soi xét kỹ các chi tiết nhỏ thay vì lướt qua tổng thể.
Dù kết quả khả quan, các chuyên gia vẫn tỏ ra thận trọng. Giáo sư Meike Ramon từ Đại học Khoa học Ứng dụng Bern (Thụy Sĩ) cho rằng chưa thể khẳng định hiệu quả lâu dài của biện pháp này vì chưa có kiểm tra lại sau một thời gian. Hơn nữa, với tốc độ AI tự sửa lỗi ngày càng nhanh, những dấu hiệu nhận biết như "răng lệch" hay "tóc lỗi" có thể sớm biến mất, đòi hỏi con người phải liên tục cập nhật kiến thức để không bị lạc hậu trong cuộc chiến chống tin giả.