1. Khung pháp lý "mở" cho một lĩnh vực chưa có tiền lệ
Giải trình về dự án Luật Chuyển đổi số, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh đây là một đạo luật hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ quốc tế. Do đó, tư duy thiết kế luật được định hướng là "luật khung, luật ngắn" nhằm tạo dư địa linh hoạt cho sự phát triển của công nghệ, đồng thời đảm bảo khả năng điều phối thống nhất trên phạm vi toàn quốc.
Thực tế hiện nay, các quy định về chuyển đổi số đang nằm rải rác ở nhiều văn bản luật khác nhau, thiếu các nguyên tắc công nghệ tối thiểu và đặc biệt là thiếu một cấu trúc quản trị quốc gia thống nhất. Hệ quả là tình trạng mỗi ngành, mỗi địa phương tự xây dựng hệ thống riêng, dẫn đến sự hình thành các "ốc đảo dữ liệu" hay "cát cứ số", gây lãng phí nguồn lực và cản trở khả năng chia sẻ thông tin.
2. Nguyên tắc vàng: "Khai báo một lần, chia sẻ mặc định"
Điểm đột phá lớn nhất của dự thảo Luật nằm ở sự thay đổi tư duy quản trị. Bộ trưởng phân tích: Chuyển đổi số khác với ứng dụng CNTT truyền thống ở sự xuất hiện của các nền tảng số dùng chung.
Ông nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi: "Khi cơ quan nhà nước đã có thông tin của người dân trong cơ sở dữ liệu quốc gia thì người dân không phải khai báo lại". Theo đó, "khai báo một lần" và "kết nối - liên thông - chia sẻ dữ liệu" phải trở thành cơ chế mặc định. Điều này không chỉ giảm tải giấy tờ cho người dân mà còn tối ưu hóa quy trình vận hành của bộ máy hành chính.
Để thúc đẩy đổi mới, dự thảo luật cũng lần đầu tiên bổ sung cơ chế thử nghiệm (sandbox) với ngân sách riêng, cho phép chấp nhận rủi ro có kiểm soát đối với các dự án công nghệ mới.
.jpg)
Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng. Ảnh: Bộ Khoa Học và Công Nghệ
3. Góc nhìn từ Đại biểu: Trách nhiệm pháp lý và chuẩn hóa hạ tầng
Thảo luận tại phiên họp, các đại biểu Quốc hội đánh giá cao dự thảo nhưng cũng đặt ra nhiều vấn đề thực tiễn cần hoàn thiện.
Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (TP.HCM) lo ngại về trách nhiệm pháp lý khi hệ thống gặp lỗi. Ông đặt vấn đề: Nếu dữ liệu trên hệ thống sai lệch hoặc việc liên thông bị chậm trễ gây ảnh hưởng đến người dân, cơ quan nào sẽ chịu trách nhiệm bồi thường? Ông cũng đề nghị cần có quy định minh bạch về các thuật toán gợi ý, xếp hạng để bảo vệ quyền riêng tư và hành vi tiêu dùng của người dân.
Ở góc độ vĩ mô, Đại biểu Phạm Trọng Nhân (Phó chủ tịch LĐLĐ TP.HCM) nhận định chuyển đổi số không chỉ là cải cách kỹ thuật mà là quá trình tái cấu trúc cách vận hành của Nhà nước. Ông kiến nghị xây dựng Hạ tầng số công cộng quốc gia theo mô hình "một chuẩn - một nền tảng - nhiều dịch vụ", bao gồm định danh điện tử, thanh toán số và dữ liệu quốc gia. Đồng thời, cần coi dữ liệu là yếu tố sản xuất mới, có cơ chế chia sẻ dữ liệu phi cá nhân (ẩn danh) để các doanh nghiệp startup Việt có thể tiếp cận và phát triển, tránh tình trạng độc quyền dữ liệu.
Dự kiến, Quốc hội sẽ biểu quyết thông qua Luật Chuyển đổi số vào ngày 11/12 tới đây.