Câu chuyện của Patrick Ciriello, 60 tuổi, sống tại Vermont (Mỹ), là một minh chứng xót xa cho sự khắc nghiệt của thị trường lao động hiện nay. Với tấm bằng Thạc sĩ quản lý thông tin, ông từng dành cả đời để thiết kế hệ thống phần mềm phức tạp cho các ngân hàng và tập đoàn dược phẩm lớn. Thế nhưng, khi cơn bão AI bùng nổ vào năm 2023, Ciriello đột ngột mất việc.
Sau hàng trăm lá đơn ứng tuyển từ vị trí chuyên gia IT cho đến nhân viên bán hàng siêu thị đều bị từ chối, ông thậm chí đã phải sống trong chiếc xe Toyota Highlander cũ kỹ của mình. Cuộc đời ông chỉ thực sự thay đổi khi nhận được một lời mời bất ngờ qua LinkedIn: tham gia huấn luyện các mô hình trí tuệ nhân tạo.
Tương tự là trường hợp của Rebecca Kimble, 52 tuổi. Từng là bác sĩ cấp cứu tài năng với thu nhập lên tới 500.000 USD mỗi năm, bà rơi vào khủng hoảng sau khi gặp vấn đề sức khỏe. Khi nỗ lực quay lại phòng cấp cứu thất bại vì những định kiến về tuổi tác và sức khỏe, bà đã tìm thấy hướng đi mới là đánh giá cách các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) phản hồi các câu hỏi về y tế chuyên sâu. Bà tâm sự: "Công việc này cứu rỗi tâm hồn tôi, khi mà một phần con người bác sĩ trong tôi dường như đã chết".
Công việc của những chuyên gia như Ciriello, Kimble hay Anne (một tiến sĩ chính sách công 60 tuổi) thực chất là cung cấp "trí tuệ con người" cho các cỗ máy. Họ thực hiện gắn nhãn dữ liệu, đánh giá thông tin và kiểm tra tính chính xác của các phản hồi từ những chatbot nổi tiếng như ChatGPT của OpenAI hay Gemini của Google.
Các nền tảng trung gian như Mercor, GlobalLogic, hay Alignerr đóng vai trò kết nối. Điểm khác biệt lớn nhất là thay vì sử dụng lao động phổ thông giá rẻ, các hãng công nghệ đang khát khao trí thức của những chuyên gia giàu kinh nghiệm để giúp AI hiểu được các lĩnh vực chuyên sâu như luật pháp, y khoa hay kỹ thuật phức tạp.
Mặc dù mức lương có thể giảm sâu so với thời kỳ đỉnh cao (từ mức 6 con số xuống còn khoảng 26-180 USD/giờ), nhưng đối với nhóm chuyên gia này, đây là nguồn thu nhập quý giá và là công việc mang tính trí tuệ hiếm hoi mà họ có thể tiếp cận ở tuổi xế chiều.
Minh họa người lớn tuổi tương tác với các công cụ huấn luyện AI. Ảnh: Friends Life Care
Theo các tổ chức nghiên cứu như Urban Institute, thị trường lao động Mỹ đang bộc lộ những khoảng tối đáng sợ. Khoảng 50% người lao động ở độ tuổi 50-54 bị buộc thôi việc sớm trước khi kịp nghỉ hưu. Thống kê từ Viện Chính sách Kinh tế chỉ ra rằng hơn 5,7 triệu người trên 55 tuổi đã mất việc làm trong giai đoạn 2020-2025 và phần lớn trong số đó vẫn chưa thể tìm được công việc ổn định.
Richard Johnson, Phó chủ tịch Viện Chính sách Công AARP, nhận định: "Các nhà tuyển dụng thường có định kiến rằng người lao động lớn tuổi tốn kém hơn, thiếu kỹ năng hiện đại và khó đào tạo hơn". Điều này khiến thời gian tìm việc của nhóm trên 60 tuổi lâu hơn tới 50% so với giới trẻ.
Đối với những chuyên gia như Patrick Ciriello hay bà Kimble, huấn luyện AI không chỉ là một nghề nghiệp, mà là "nơi nương náu cuối cùng" trong một xã hội công nghệ đang thay đổi quá nhanh. Dù phải đối mặt với sự bất ổn của nền kinh tế làm việc tự do (gig economy) – không phúc lợi, không bảo hiểm, không cam kết dài hạn – họ vẫn chấp nhận vì họ cần việc làm ngay lập tức.
Dù đôi khi cảm thấy bị "bóc lột trí tuệ" khi phải dán nhãn dữ liệu với mức phí thấp, các chuyên gia này vẫn tìm thấy sự thú vị khi được tiếp xúc với những công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, sâu thẳm trong họ vẫn là nỗi nhớ nghề cũ. Bà Kimble chia sẻ đầy trăn trở: "Nếu ngày mai có một công việc đúng chuyên môn bác sĩ, tôi sẽ đi ngay. Tôi thực sự nhớ phòng cấp cứu".
Cuộc đua AI có thể đang lấy đi nhiều công việc văn phòng, nhưng ở một góc độ khác, nó đang mở ra một cánh cửa hẹp cho những bộ óc giàu kinh nghiệm nhất của nhân loại tiếp tục cống hiến, dù là dưới một hình thức hoàn toàn khác biệt.