Sự bùng nổ của AI tạo sinh đang đặt ra những bài toán pháp lý hóc búa trên toàn cầu: Một bức tranh, một bài hát do máy tính tạo ra thì quyền sở hữu thuộc về ai? Đằng sau sản phẩm đó là chuỗi mắt xích phức tạp gồm nhà phát triển thuật toán, đơn vị sở hữu hạ tầng, người cung cấp dữ liệu huấn luyện và người đưa ra câu lệnh (prompt). Đối mặt với vấn đề này, Việt Nam đang chọn cách tiếp cận thận trọng: tạo dư địa cho công nghệ phát triển nhưng vẫn giữ vững các nguyên tắc bảo hộ cốt lõi.
Xung quanh một sản phẩm do trí tuệ nhân tạo kết xuất có rất nhiều chủ thể đan xen lợi ích, khiến các quốc gia chưa thể thống nhất một khung pháp lý chung về quyền sở hữu.
Trước những tranh luận chưa có hồi kết này, cơ chế thực thi của Việt Nam hiện được vận hành theo các nguyên tắc nền tảng sau:
Không bảo hộ sản phẩm thuần máy tính: Các quy định pháp lý hiện hành về sở hữu công nghiệp, sáng chế và bản quyền tại Việt Nam hoạt động theo nguyên lý: Sản phẩm không phải do con người trực tiếp tạo ra thì không được bảo hộ.
Nghĩa vụ chứng minh của người nộp đơn: Để một đơn đăng ký bảo hộ được chấp nhận, tác giả phải chứng minh được hệ thống AI chỉ đóng vai trò là một công cụ hỗ trợ cho tiến trình sáng tạo độc lập của con người.
Dấu ấn chính sách mới: AI đã lần đầu tiên được ghi nhận trong Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi (có hiệu lực từ ngày 1/4). Đây là một tuyên bố mang tính chính sách nhằm định hình các nguyên tắc cơ bản, thể hiện sự ủng hộ của Nhà nước trong việc tạo điều kiện cho các đơn vị khai thác tài nguyên dữ liệu để huấn luyện AI.
Phó cục trưởng Sở hữu trí tuệ - Trần Lê Hồng. Ảnh: NVCC.
Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi cho phép các tổ chức sử dụng nguồn dữ liệu để nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện AI với điều kiện "không ảnh hưởng bất hợp lý". Tuy nhiên, việc định lượng ranh giới này trong thực tế là một thách thức rất lớn:
Độ nhiễu của dữ liệu lớn (Big Data): Do khối lượng dữ liệu dùng để huấn luyện mô hình là cực kỳ khổng lồ, việc bóc tách và đánh giá chi tiết từng hành vi, từng trường hợp cụ thể xem có xâm phạm bản quyền hay không là điều rất khó khả thi.
Chiến lược tạm thời: Nếu siết chặt cơ chế bảo hộ một cách tuyệt đối, các mô hình AI nội địa sẽ không có đủ tài nguyên để phát triển. Do đó, giống như nhiều quốc gia khác, Việt Nam đang chọn giải pháp tiếp cận từng bước: Tập trung hạn chế tối đa các tác động tiêu cực phát sinh, đồng thời tiếp tục nghiên cứu sâu để tìm ra giải pháp cân bằng lợi ích.
Logo ứng dụng AI Grok và ChatGPT, Claude trên điện thoại, tháng 3/2025. Ảnh: Internet.
Sự xuất hiện của công nghệ Deepfake và các mô hình học máy có khả năng bắt chước kỹ xảo đặt ra nhiều rủi ro về quyền nhân thân và sở hữu trí tuệ:
Hình ảnh cá nhân: Thuộc về quyền nhân thân và được bảo hộ nghiêm ngặt bởi Bộ luật Dân sự. Mọi hành vi sử dụng hình ảnh của người khác thông qua AI đều phải có sự đồng ý của chủ thể. Người bị xâm phạm có quyền yêu cầu chấm dứt hành vi hoặc đòi bồi thường thiệt hại tinh thần.
Giọng nói cá nhân: Khác với trước đây, AI giờ đây có thể bắt chước chính xác âm sắc, tần số, quãng giọng của một cá nhân để tạo ra nội dung mới. Đây là vấn đề phức tạp đang được cơ quan chức năng nghiên cứu để xác định rõ hạn mức xử lý, cũng như cơ chế tính phí khi sử dụng chất giọng của các nghệ sĩ.
Xác định đối tượng chịu trách nhiệm: Khi xảy ra sai phạm hoặc giả mạo, pháp luật sẽ tập trung truy cứu người sử dụng sản phẩm do AI tạo ra, bởi chính hành vi sử dụng và phổ biến này mới trực tiếp dẫn đến sự xâm hại lợi ích của chủ thể. Tùy thuộc vào bản chất và mức độ thiệt hại, hành vi vi phạm sẽ bị xử lý dân sự, hành chính hoặc hình sự.
Một vấn đề gây nhiều tranh cãi là việc AI bắt chước phong cách sáng tác của các họa sĩ hoặc studio nổi tiếng. Về mặt pháp lý, ông Trần Lê Hồng làm rõ:
"Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ tác giả và tác phẩm cụ thể, không bảo hộ phong cách sáng tạo. Phong cách là một phương pháp sáng tạo, cách thức thể hiện ý tưởng."
Do pháp luật không bảo hộ phong cách, việc AI học tập và vận dụng các trường phái nghệ thuật (như phong cách Van Gogh, Dalí...) để kết xuất sản phẩm là hoàn toàn bình thường và không cấu thành hành vi vi phạm bản quyền. Dù vậy, dưới góc độ nghệ thuật thuần túy, những sản phẩm mô phỏng lại các phong cách đã quá phổ biến thường không mang lại giá trị sáng tạo cao và dễ gây nhàm chán cho người thưởng thức.