Làn sóng sa thải nhân sự đang càn quét qua nhiều ngành công nghiệp với một mẫu số chung: đổ lỗi cho Trí tuệ nhân tạo.
Tuần trước, Amazon gây chấn động khi thông báo cắt giảm thêm 16.000 nhân viên khối văn phòng, nối tiếp đợt sa thải 14.000 người vào mùa thu năm ngoái. Trong thông cáo, gã khổng lồ thương mại điện tử lý giải rằng "AI và các tác nhân tự động hóa đang thay đổi phương thức làm việc", đồng thời để ngỏ khả năng tiếp tục thu hẹp quy mô nhân sự trong tương lai.
Không chỉ Amazon, hàng loạt tên tuổi khác cũng đi theo kịch bản này:
Pinterest: Cắt giảm 15% nhân sự để "tái phân bổ nguồn lực cho AI".
HP: CEO Enrique Lores công bố kế hoạch điều chỉnh 6.000 vị trí để tận dụng cơ hội từ việc tích hợp AI.
Lufthansa (Đức): Cắt giảm 4.000 nhân viên hành chính vì xu hướng sử dụng AI gia tăng.
ING Group (Hà Lan): Cảnh báo 1.000 vị trí bị đe dọa bởi số hóa và AI.
Minh họa AI tác động tới việc làm. Ảnh: ChatGPT
Theo số liệu từ Challenger, Gray & Christmas, tính đến cuối năm ngoái, AI được ghi nhận là nguyên nhân trực tiếp của 48.414 vụ sa thải tại Mỹ. Điều đáng nói là thị trường chứng khoán thường phản ứng rất tích cực với những tin tức này; giá cổ phiếu của các công ty tuyên bố cắt giảm vì AI thường tăng vọt.
Tuy nhiên, hãng nghiên cứu Forrester đã đặt ra thuật ngữ "AI washing" (Tẩy trắng bằng AI) để mô tả hiện tượng này. Thay vì thừa nhận những lý do kém hấp dẫn như thua lỗ, mất khách hàng hay sai lầm do tuyển dụng ồ ạt thời đại dịch, các doanh nghiệp chọn AI làm lý do "an toàn và hợp thời".
"Nhiều công ty tuyên bố sa thải vì AI trong khi họ chưa hề sở hữu những ứng dụng AI đủ hoàn thiện để thay thế con người. Đây là dấu hiệu của việc gán ghép kế hoạch cắt giảm tài chính vào câu chuyện công nghệ để làm đẹp hồ sơ", đại diện Forrester nhận định.
Giáo sư Peter Cappelli tại Đại học Pennsylvania cũng đồng tình: "Các công ty nói rằng AI sẽ thay thế vị trí vừa bị cắt giảm, nhưng thực tế điều đó chưa diễn ra trên diện rộng. Chúng ta có đủ cơ sở để hoài nghi về tính trung thực của những tuyên bố này".
Bà Molly Kinder, nhà nghiên cứu tại Viện Brookings, cho rằng việc đổ lỗi cho AI là một nước đi tính toán kỹ lưỡng của các CEO. Nó gửi đi tín hiệu tới các nhà đầu tư rằng doanh nghiệp đang tiên phong đổi mới công nghệ và tối ưu hóa chi phí. Thông điệp này "dễ nghe" hơn nhiều so với việc thừa nhận công ty đang gặp khó khăn tài chính.
Nghiên cứu của bà Kinder công bố tháng 10/2025 cũng chỉ ra rằng, các chỉ số vĩ mô về việc làm chưa cho thấy sự thay đổi đáng kể nào do AI gây ra. Các yếu tố như tự động hóa hay gia công phần mềm chưa tạo ra cú sốc thất nghiệp như lời đồn.
Thực tế, theo dữ liệu từ Layoffs.fyi, hơn 700.000 nhân sự công nghệ toàn cầu bị sa thải từ năm 2022 chủ yếu là hệ quả của việc tuyển dụng quá đà trong thời kỳ Covid-19, chứ không phải do ChatGPT hay bất kỳ AI nào "cướp việc".
Tờ TechCrunch kết luận, việc viện dẫn AI có thể khiến công chúng lo ngại, nhưng nó ít gây tranh cãi nội bộ hơn các lý do quản trị yếu kém. Trong bối cảnh nhạy cảm hiện nay, AI trở thành "vật tế thần" hoàn hảo, ngay cả khi thủ phạm thực sự của làn sóng sa thải lại nằm ở những quyết định sai lầm của con người.