Tại những ngôi trường danh tiếng như Đại học Yale (Mỹ), cảnh tượng sinh viên gõ lia lịa vào laptop để nhờ chatbot trả lời câu hỏi của giảng viên đã trở nên quá quen thuộc. Amanda, một sinh viên năm cuối, chia sẻ với CNN rằng không khí tranh luận rôm rả, đa chiều của những năm nhất đã biến mất. Thay vào đó là những lập luận được trau chuốt kỹ lưỡng nhưng "thiếu sức sống", ai cũng nói những điều na ná nhau.
Thực tế, nghiên cứu trên tạp chí Trends in Cognitive Sciences chỉ ra rằng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đang hệ thống hóa cách diễn đạt của con người trên cả ba phương diện: ngôn ngữ, quan điểm và lý luận.
Zhivar Sourati, nghiên cứu sinh tại Đại học Nam California, giải thích rằng AI hoạt động bằng cách dự đoán từ tiếp theo có khả năng xuất hiện cao nhất. Điều này vô tình thu hẹp không gian sáng tạo và chỉ phản ánh một "lát cắt hẹp" về trải nghiệm của con người.
Đặc biệt, AI có xu hướng ưu tiên các quan điểm mang tính WEIRD (phương Tây hóa, có học thức, công nghiệp hóa, giàu có và dân chủ) – những thứ được coi là "đúng đắn về mặt xã hội". Hệ quả là các quan điểm độc đáo, mới mẻ hoặc mang tính bản địa dần bị lu mờ.
Sinh viên Đại học Korea, Hàn Quốc. Ảnh: Korea University Fanpage
Nhiều sinh viên thừa nhận họ sử dụng AI vì nó giúp diễn đạt mạch lạc hơn. Tuy nhiên, cái giá phải trả là tinh thần tự học dần biến mất. Giáo sư Thomas Chatterton Williams (Cao đẳng Bard) lo ngại rằng thế hệ trẻ tài năng sẽ không còn sở hữu tiếng nói riêng.
Nhà nghiên cứu Daniel Buck nhấn mạnh, kiến thức thực sự chỉ được hình thành qua những khó khăn và chi tiết nhỏ nhặt. Nếu giao phó mọi việc cho AI, sinh viên chỉ có thể tái hiện lại một luận điểm có sẵn mà không xây dựng được kỹ năng bền bỉ cho bản thân. Điều này sẽ dẫn đến những thách thức thực sự khi họ ra trường và phải giải quyết các vấn đề phức tạp trong thế giới thực.
Không chỉ dừng lại ở tư duy, vấn đề gian lận bằng AI cũng gây chấn động tại các đại học hàng đầu Hàn Quốc như Yonsei hay Seoul National University, tạo nên một cuộc khủng hoảng niềm tin trong giáo dục.
Trước làn sóng này, các nhà giáo dục khẳng định không nên cấm đoán hoàn toàn AI mà cần định hướng cách sử dụng đúng đắn. Giáo sư Sun-Joo Shin (Yale) nhấn mạnh việc giảng viên phải liên tục thay đổi giáo án và áp dụng các bài kiểm tra đột xuất để đảm bảo sinh viên thực sự hiểu bài học.
Nhiều trường đại học, trong đó có Yale, đã ban hành các bộ quy tắc hướng dẫn cụ thể. Mục tiêu là biến AI thành một "cộng tác viên" thay vì người đại diện làm thay mọi việc. Một số sinh viên như Basil Ghezzi (Bard College) đã chủ động tránh xa AI để tìm lại sự kết nối thực sự với thầy cô và bạn bè. Họ tin rằng những cuộc trò chuyện ý nghĩa giữa con người với con người mới là chìa khóa để bảo vệ sự đa dạng trong tư duy.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo là tất yếu, nhưng mục tiêu cốt lõi của giáo dục vẫn là mở rộng khả năng phán đoán và tầm nhìn của con người, chứ không phải biến mỗi cá nhân thành một bản sao mờ nhạt của các thuật toán.